İnsan İnkişafı İndeksi

Dünya xəritəsi — İİİ göstəricilərinə görə 0,050 bal aralıqları ilə ölkələrin və ərazilərin xəritəsi (2022-ci ilin məlumatları əsasında 2024-cü ilin hesabatından).

Şablon:Legend Şablon:Legend Şablon:Legend Şablon:Legend Şablon:Legend Şablon:Legend Şablon:Legend Şablon:Legend Şablon:Legend Şablon:Legend Şablon:Legend Şablon:Legend Şablon:Legend Şablon:Legend

İnsan İnkişafı İndeksi (İİİ) — 1990-cı ildən etibarən hər il BMT-nin İnkişaf proqramı tərəfindən nəşr edilən "İnsan İnkişafı Hesabatı"nda dünya ölkələrində əhalinin rifahını əks etdirən göstərici.

Bu indeks əhalinin rifahını ÜDM-dən daha geniş şəkildə özündə ehtiva edir. İİİ insan inkişafının üç ölçüsünü özündə birləşdirir:

uzun və sağlam ömür (orta ömür uzunluğu əsasında hesablanır);
təhsil səviyyəsi (böyüklər arasında savadlılıq, həmçinin ibtidai, orta və ali məktəblərdə təhsil alanların say nisbəti əsasında hesablanır);
layiqli yaşayış standartları (alıcılıq qabiliyyəti pariteti/AQP, gəlir əsasında hesablanır).

Lakin, bu indeks insan inkişafının müfəssəl, hərtərəfli ölçü vasitəsi deyil. Məsələn, buraya gender və ya gəlir bərabərsizliyi, insan hüquqları və siyasi azadlıqların təmin olunması kimi göstəricilər daxil edilmir. Buna baxmayaraq, məhz bu indeks insan inkişafının və gəlirlə rifah arasında qarşılıqlı mürəkkəb münasibətlərin nəzərdən keçirilməsi üçün daha geniş prizmanı təmin edir.

2009-cu il hesabatındakı reytinq sistemi istisna olmaqla əvvəlki illərdə reytinq 3 kateqoriyaya bölünmüşdür. Əvvəlki sistemdə 1-dən 63-dək yerləri insan inkişafının yüksək, 64-dən 146-dək yerləri orta, daha sonra isə aşağı olduğu ölkələr tuturdu. 2009-cu ildən etibarən ölkələr 4 kateqoriyaya bölünür. Yeni sistemdə əvvəlkinə əlavə olaraq "çox yüksək" kateqoriyası daxil edilmişdir.

İndeksin hesablanması metodu

İstənilən $x$ göstəricisini qiyməti 0 və 1 arasında dəyişən indeksə çevirmək üçün aşağıdakı formuldan istifadə edilir:

$x$ -indeks = $\frac{x - \min (x)}{\max (x) - \min (x)}$

burada: $\min (x)$ və $\max (x)$ təhlil edilən bütün ölkələr üzrə $x$ göstəricisinin minimal və maksimal qiymətləridir.

Hər hansı ölkənin İnsan İnkişafı İndeksi aşağıdakı 3 göstərici əsasında formalaşır:

1. Gözlənilən ömür müddəti indeksi (LEI) = $\frac{L E - 20}{85 - 20}$

Doğumda gözlənilən ömür müddəti 85 il olduqda LEI 1-ə, 20 il olduqda isə 0-a bərabərdir.

2. Təhsil indeksi (EI) = $\frac{M Y S I + E Y S I}{2}$

Orta təhsil müddəti indeksi (MYSI) =

\frac{M Y S - 0}{15}

Gözlənilən təhsil müddəti indeksi (EYSI) =

\frac{E Y S - 0}{18}

3. Gəlir indeksi (II) = $\frac{l n (G N I p c) - l n (100)}{l n (75000) - l n (100)}$

İnsan İnkişafı İndeksi isə bu üç göstəricinin həndəsi ortasıdır:

$H D I = \sqrt[3]{L E I \times E I \times I I}$

LE — Gözlənilən ömür müddəti
MYS — Əhalinin orta təhsil müddəti (illərlə)
EYS — Təhsili davam edənlərin gözlənilən təhsil müddəti (illərlə)
GNIpc — AQP-yə görə adambaşına düşən ÜMM (ABŞ dolları ilə)

2024 Hesabatı

2024 İnsan İnkişafı Hesabatı BMT-nin İnkişaf Proqramı tərəfindən 13 mart 2024-cü ildə nəşr olunmuş və İİİ göstəricisi 2022-ci ilin məlumatları əsasında müəyyənləşdirilmişdir. Aşağıda "çox yüksək insan inkişafı"na malik ölkələr göstərilib:^[1]

Şablon:Artım = artım.
Şablon:Sabit = stabil.
Şablon:Azalma = azalma.
Mötərizə içindəki rəqəmlər ölkənin 2021-ci il Hesabatına nisbətən reytinqdə neçə pillə qalxıb-endiyini göstərir.

Şablon:Clear

Tutduğu yer		Ölkə	İİİ
2022-nin məlumatları (2024-ün hesabatı)	2015-ci ildən dəyişiklik	Ölkə	2022-nin məlumatları (2024-ün hesabatı)^[1]	Orta illik artım (2010–2022)
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.967	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.966	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.959	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.956	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.952	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.952	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.950	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.950	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.949	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.946	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.946	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.942	Şablon:Sort
	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya		Şablon:Sort
	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya		Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.940	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.939	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.937	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.935	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.929	Şablon:Sort
20	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.927	Şablon:Sort
20	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.927	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.926	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.926	Şablon:Sort
24	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.920	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.915	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.915	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.911	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.910	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.907	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.906	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.899	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.895	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.893	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.888	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.884	Şablon:Sort
36	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.881	Şablon:Sort
37	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.879	Şablon:Sort
37	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.879	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.878	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.875	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.875	Şablon:Sort
42	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.874	Şablon:Sort
43	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.867	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.860	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.855	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.855	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.851	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.849	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.847	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.844	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.838	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.830	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.827	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.826	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.823	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.821	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.820	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.820	Şablon:Sort
59	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.819	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.814	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.814	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.809	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.807	Şablon:Sort
64	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.806	Şablon:Sort
65	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.805	Şablon:Sort
Şablon:Sort	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.803	Şablon:Sort
67	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.802	Şablon:Sort
67	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.802	Şablon:Sort
69	Şablon:Sort	Şablon:Flaqifikasiya	0.801	Şablon:Sort

2011 Hesabatı

Hesabat 2011-ci il noyabrın 2-də yayımlanmış və 2011-ci ilin məlumatları əsasında tərtib edilmişdir.^[2] Hesabatda 187 dövlət arasında Azərbaycan Türkiyəni bir pillə qabaqlayaraq 91-ci yerdə qərarlaşmışdır.^[3] Keçmiş Sovet respublikalarından Belarus 65, Rusiya 66, Gürcüstan 75, Ermənistan 86-cı yerdədir.

Ən yüksək İİİ-yə malik 47 ölkə aşağıda göstərilmişdir: Şablon:Columns-list

2010 Hesabatı

2010-cu ilin Hesabatı BMT-nin İnkişaf Proqramı tərəfindən 4 noyabr 2010-cu ildə açıqlanmışdır. 182 ölkənin yer aldığı bu hesabatda Azərbaycan Rusiya və Qazaxıstandan sonra 67-ci, Gürcüstan 74-cü, Ermənistan 76-cı, Türkiyə isə 83-cü yerdə qərarlaşmışdır. Aşağıdakı siyahı həmin hesabatda ilk 30 yeri tutan ölkələri göstərir: Şablon:Columns-list

2009 Hesabatı

2009-cu ilin İİİ Hesabatı 2007-ci ilin məlumatlarına əsaslanır və 2009-cu il 5 oktyabrda açıqlanmışdır. Bu hesabata əsasən Azərbaycanda İnsan inkişafı indeksi 0,787-yə bərabərdir və 182 ölkə arasında 86-cı yeri tutmaqla "orta" reytinqə malik olan ölkələr sırasındadır.

2009-cu ildə ümumi siyahıya Norveç, Avstraliya və İslandiya başçılıq edirlər. İnsan inkişafının potensialı ən aşağı olan 10 ölkə — Qvineya-Bisau, Burundi, Çad, Konqo Demokratik Respublikası, Burkina-Faso, Mali, Mərkəzi Afrika Respublikası, Syerra-Leone, Əfqanıstan və Nigerdir. Bu hesabatda ölkələrin qruplaşdırılması üçün "Çox yüksək İnsan İnkişafı" qrupu əlavə olunmuşdur. Hesabatda bu ölkələr "inkişaf etmiş ölkələr" kimi qəbul olunur. Hesabatda "çox yüksək" qrupundakı 38 ölkə: Şablon:Columns-list

2008 Hesabatı

2006-cı ilin məlumatları əsasında hazırlanmış 2008-ci il Hesabatına əsasən Azərbaycan İİİ göstəricisi 0,758-ə bərabər olmaqla, 179 ölkə arasında 97-ci yeri tutmuşdur. Hesabatda "yüksək" İİİ-yə malik 30 ölkə (0,912-dən 0,969-dək): Şablon:Columns-list

Həmçinin bax

İƏİT daha yaxşı həyat indeksi

İstinadlar

Şablon:İstinad siyahısı

Xarici keçidlər

[2022_components-1] 1,0 ^1,1 Şablon:Cite book

[2] Şablon:Cite web

[3] Şablon:Cite web

[1]

[2]

[3]

İnsan İnkişafı İndeksi

Mündəricat

İndeksin hesablanması metodu

2024 Hesabatı

2011 Hesabatı

2010 Hesabatı

2009 Hesabatı

2008 Hesabatı

Həmçinin bax

İstinadlar

Xarici keçidlər

Naviqasiya menyusu

İnsan İnkişafı İndeksi

İndeksin hesablanması metodu

2024 Hesabatı

2011 Hesabatı

2010 Hesabatı

2009 Hesabatı

2008 Hesabatı

Həmçinin bax

İstinadlar

Xarici keçidlər

Naviqasiya menyusu

Axtar