Nəsirəddin Tusi üçün mənbəyə bax

{{səhv salma|Şeyx Tusi}}
{{Alim
|şəkil                = Nəsrəddin Tusinin portreti.jpg
|şəklin izahı         = [[Nəcəfqulu İsmayılov]]un "Nəsirəddin Tusi" portreti (1981)
}}
'''Nəsirəddin Tusi''' (tam adı: ''Xacə Nəsirəddin Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Məhəmməd ibn Həsən Tusi''; {{DVTY}}) — İran<ref>Multiple sources:

* {{cite book |last1=Bennison |first1=Amira K. |url=https://archive.org/details/greatcaliphsgold0000benn |title=The great caliphs : the golden age of the 'Abbasid Empire |date=2009 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-15227-2 |location=New Haven |page=[https://archive.org/details/greatcaliphsgold0000benn/page/204 204] |quote=Hulegu killed the last ‘Abbasid caliph but also patronized the foundation of a new observatory at Maragha in Azerbayjan at the instigation of the Persian Shi‘i polymath Nasir al-Din Tusi.}}
* {{cite book |last1=Goldschmidt |first1=Arthur |url=https://books.google.com/books?id=hSOdBAAAQBAJ |title=A Concise History of the Middle East |last2=Boum |first2=Aomar |publisher=Avalon Publishing |year=2015 |isbn=978-0-8133-4963-3 |quote=Hulegu, contrite at the damage he had wrought, patronized the great Persian scholar, Nasiruddin Tusi (died 1274), who saved the lives of many other scientists and artists, accumulated a library of 400000 volumes, and built an astronomical ... |access-date=2024-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120115105/https://books.google.com/books?id=hSOdBAAAQBAJ |archive-date=2023-01-20 |url-status=live}}
* {{cite book |author1=Bar Hebraeus |url=https://books.google.com/books?id=eYV3AAAAMAAJ |title=A Syriac Encyclopaedia of Aristotelian Philosophy: Barhebraeus (13th C.), Butyrum Sapientiae, Books of Ethics, Economy, and Politics : a Critical Edition, with Introduction, Translation, Commentary, and Glossaries |last2=Joosse |first2=Nanne Pieter George |publisher=Brill |year=2004 |isbn=978-90-04-14133-9 |page=11 |quote=the Persian scholar Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī |author-link1=Bar Hebraeus |access-date=2024-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120115105/https://books.google.com/books?id=eYV3AAAAMAAJ |archive-date=2023-01-20 |url-status=live}}
* {{cite book |author=Seyyed Hossein Nasr |url=https://books.google.com/books?id=0k5iy4RvAwcC |title=Islamic Philosophy from Its Origin to the Present: Philosophy in the Land of Prophecy |publisher=State University of New York Press |year=2006 |isbn=978-0-7914-6800-5 |page=167 |quote=In fact it was common among Persian Islamic philosophers to write few quatrains on the side often in the spirit of some of the poems of Khayyam singing about the impermanence of the world and its transience and similar themes. One needs to only recall the names of Ibn Sina, Suhrawardi, Nasir al-Din Tusi and Mulla Sadra, who wrote poems along with extensive prose works. |access-date=2024-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120115107/https://books.google.com/books?id=0k5iy4RvAwcC |archive-date=2023-01-20 |url-status=live}}
* Rodney Collomb, "The rise and fall of the Arab Empire and the founding of Western pre-eminence", Published by Spellmount, 2006. pg 127: "Khawaja Nasr ed-Din Tusi, the Persian, Khorasani, former chief scholar and scientist of"
* Seyyed Hossein Nasr, [[Islamic Philosophy from its Origin to the Present: Philosophy in the Land of Prophecy|Islamic Philosophy from Its Origin to the Present: Philosophy in the Land of Prophecy]], SUNY Press, 2006, {{ISBN|0-7914-6799-6}}. page 199
* Seyyed H. Badakhchani. Contemplation and Action: The Spiritual Autobiography of a Muslim Scholar: Nasir al-Din Tusi (In Association With the Institute of Ismaili Studies. I. B. Tauris (December 3, 1999). {{ISBN|1-86064-523-2}}. page.1: ""Nasir al-Din Abu Ja`far Muhammad b. Muhammad b. Hasan Tusi:, the renowned Persian astronomer, philosopher and theologian"
* {{cite book |last1=Glick |first1=Thomas F. |url=https://books.google.com/books?id=SaJlbWK_-FcC |title=Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia |last2=Livesey |first2=Steven John |last3=Wallis |first3=Faith |publisher=Psychology Press |year=2005 |isbn=978-0-415-96930-7 |quote=drawn by the Persian cosmographer al-Tusi. |author-link1=Thomas F. Glick |author-link3=Faith Wallis |access-date=2024-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120115105/https://books.google.com/books?id=SaJlbWK_-FcC |archive-date=2023-01-20 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Laet |first=Sigfried J. de |url=https://books.google.com/books?id=PvlthkbFU1UC |title=History of Humanity: From the seventh to the sixteenth century |publisher=UNESCO |year=1994 |isbn=978-92-3-102813-7 |page=908 |quote=the Persian astronomer and philosopher Nasir al-Din Tusi. |access-date=2024-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120115106/https://books.google.com/books?id=PvlthkbFU1UC |archive-date=2023-01-20 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Mirchandani |first=Vinnie |url=https://books.google.com/books?id=v7bP_KlooLwC&pg=PA300 |title=The New Polymath: Profiles in Compound-Technology Innovations |publisher=John Wiley & Sons |year=2010 |isbn=978-0-470-76845-7 |page=300 |quote=Nasir. al-Din. al-Tusi: Stay. Humble. Nasir al-Din al-Tusi, the Persian polymath, talked about humility: “Anyone who does not know and does not know that he does not know is stuck forever in double ... |access-date=2024-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120115106/https://books.google.com/books?id=v7bP_KlooLwC&pg=PA300 |archive-date=2023-01-20 |url-status=live}}
* {{Citation|last1=Ṭūsī|first1=Naṣīr al-Dīn Muḥammad ibn Muḥammad|title=Paradise of Submission: A Medieval Treatise on Ismaili Thought|date=2005|volume=5|pages=2–3|series=Ismaili Texts and Translations|place=London|publisher=I.B. Tauris in association with Institute of Ismaili Studies|isbn=1-86064-436-8|last2=Badakchani|first2=S. J.}}
* {{cite book |last1=Holt |first1=P. M. |title=The Cambridge History of Islam Volume 2B, Islamic Society and Civilisation |last2=Lambton |first2=Ann K. S. |last3=Lewis |first3=Bernard |date=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-21949-5 |edition=1st |page=585 |quote=secondly, some very great Shi'i thinkers who were ethnically Persian, such as the Isma'ilis, Abu Hatim Razi and Sijistani in the fourth/tenth century, or the Imamis, Nasir al-DIn Tusi (seventh/thirteenth century) and 'Allama Hilli (seventh-eighth/thirteenth-fourteenth centuries) and many others, were to continue to write in Arabic.}}</ref> [[filosof|filosofu]], [[astronom]], [[riyaziyyatçı]], [[tarixçi]], [[Maliyyə siyasəti|maliyyəçi]], [[İlahiyyat|ilahiyyatçı]] və [[hüquqşünas]], dövlət xadimi. Alimin yaradıcılığı [[Ensiklopediya|ensiklopedik]] səciyyə daşıyır. Əsasən [[Marağa]]da yaşamış və fəaliyyət göstərmişdir.

Türkoloq [[Əhməd Zəki Vəlidi Toğan]]a görə Nəsirəddin Tusi türk və monqol dili və yazısını, monqol və şərq türklərinin adət, mədəniyyət və ənənələrini öyrənmişdir. Türk dilində əsər yazmışdır.{{sfn|Togan|1981|p=282}}

Bir sıra Azərbaycan alimləri N. Tusinin [[Azərbaycanlılar|Azərbaycan türkü]] olduğunu iddia edir.<ref>{{Cite web |date=2016-09-11 |title=Nəsrəddin Tusinin milliyyətcə türk olduğu şübhə doğurmur |url=https://news.milli.az/society/468507.html |access-date=2023-12-06 |website=Milli.Az |language=az}}</ref>

== Həyatı ==
Məhəmməd ibn Həsən ət-Tusi 1201-ci il 18 fevralda (11 camadiyul əvvəl 597-ci il) [[Tus]] şəhərində anadan olmuşdur. Bəzi mənbələrdə qeyd edilir ki, onun əsli [[Zəncan]]la [[Həmədan]] arasında yerləşən [[Savə]] şəhərindəndir, Tusda doğulduğu üçün "''Tusi"'' nisbəsi ilə tanınmışdır.<ref name="Aytək Zakirqızı 2000">Aytək Zakirqızı (Məmmədova). Nəsirəddin Tusinin dünyagörüşü. Bakı, Elm, 2000. səh. 18</ref>

İlk təhsilini atasından almış, sonra [[Həmədan]] və [[Tus]] şəhərlərində dövrünün tanınmış alimlərinin – [[İbn Sina]] və [[Bəhmənyar|Bəhmənyar əl-Azərbaycaninin]] davamçılarının yanında təhsil görmüşdür.

Aldığı hərtərəfli və dərin biliklər Məhəmmədi az bir vaxtda elmi mühitdə məşhurlaşdırır. Hələ gənc yaşlarından etibarən o, bir sıra hökmdarların diqqətini cəlb edir.

Otuz yaşında ikən [[Kuhistan]] [[İsmaililik|ismaililərinin]] rəhbəri Nasirəddin Möhtəşəm onu sarayına qonaq çağırır və gənc alimdən əxlaq barədə kitab yazmasını xahiş edir.

1235-ci ildə Nəsirəddin Tusi sonralar ona dünya şöhrəti gətirən və bir çox dillərə tərcümə olunan məşhur "[[Əxlaqi Nasiri|Əxlaq-i Nasiri]]" əsərini tamamlayır, lakin bir müddət sonra müəyyən narazılığa görə Tusi həbs olunaraq, ismaililərin əlçatmaz dağ zirvələrində yerləşən [[Ələmut]] qalasına aparılmışdır. O, burada sürgün həyatı keçirmişdir.

Nəsirəddin Tusi ismaililərin yanında keçirdiyi 12 ildən bir qədər artıq müddətdə dözülməz mənəvi sıxıntılarına baxmayaraq, qaladakı zəngin kitabxanadan istifadə edərək elmi yaradıcılıqla məşğul olmuşdur.

Alim 1242-ci ildə tamamladığı məşhur "Şərh əl-İşarat" ([[İbn Sina|Əbu Əli ibn Sinan]]ın "İşarələr və qeydlər" adlı fəlsəfi risaləsinə şərh) əsərinin sonunda yazırdı: "Mən bu kitabın əksər fəsillərini olmazın dərəcədə ağır bir şəraitdə yazdım. Ürək bundan artıq sıxıntı çəkə bilməzdi".

1253-cü ildə [[Çingiz xan]]ın nəvəsi [[Hülaku xan]]ın [[Yaxın Şərq]]ə yürüşü başlamışdır. Onun qoşunları 1256-cı ildə fətholunmaz sayılan Ələmut qalasını tutmuş, İsmaililər dövlətinin hakimiyyətinə son qoymuş, Tusini və digər alim məhbusları azad etmişdi. Nəsirəddin Tusi , Hülaku xanın şəxsi məsləhətçisi təyin olunmuşdu.

Hülaku xan dövlətinin mərkəzini 1260-cı ildə Azərbaycana salır. [[Elxanilər]] adlanan bu yeni dövlətin başçıları "elxan"lar (el xanları) idi. Hülaku xan öz dövlətinin paytaxtı kimi əvvəlcə Azərbaycanın qədim mədəni mərkəzlərindən olan [[Marağa]]nı, sonra isə [[Təbriz]]i seçir. Elə həmin vaxt Tusi, [[Marağa rəsədxanası]]nın tikintisinə başlayır.

Tusi 25 iyun 1274-cü ildə (18 zilhiccə 672-ci il) [[Bağdad]]da vəfat etmiş və öz vəsiyyəti ilə Bağdad yaxınlığındakı Kazımeyn şəhərində, Kazımiyyə məscidində [[Şiəlik|şiələrin]] [[İmamət|7-ci imam]]ı [[İmam Kazım|İmam Museyi-Kazımla]] onun nəvəsi, [[On iki imam şiəliyi (əqidə)|on iki imam şiələrinin]] 9-cu imamı [[İmam Təqi|İmam Məhəmməd Təqinin]] məzarlarının ayaq tərəfində dəfn olunmuşdur. Nəsirəddin Tusi hicri tarixi ilə 47 il hakimiyyətdə olmuş xəlifə Nasir li-Dinillah üçün hazırlanmış, lakin müəyyən səbəblərə görə boş saxlanmış sərdabədə dəfn olunmuşdur (qəribədir ki, sərdabə 17 fevral 1201-ci ildə (11 cumadəl ulə 597-də) ildə tamamlanıb. Həmin gün isə Nəsirəddin Tusi anadan olub, hicri tarixi ilə 75 il 7 ay 7 gün yaşayıb).<ref name="Aytək Zakirqızı 2000" />[[Fayl:Tusi.jpg|thumb|right|312x312px|Poçt markası (2001).]]

Nəsirəddin Tusi türk və monqol dili və yazısına, monqol və şərq türklərinin adət, mədəniyyət və ənənələrinə tamamilə vaqif olmuş, onun oğlu da tamamilə türkləşmişdir.{{sfn|Togan|1981|p=282}}

== Elmi yaradıcılığı ==
[[Fayl:Nasir al-Din al-Tusi at observatory.jpg|thumb|right|312x312px|Tusi [[Marağa rəsədxanası]]nda (British Library. Təvarix-i Guzide Or. 3222)]]
Nəsirəddin Tusi elmin müxtəlif sahələri ilə dərindən maraqlanmışdı. Onun qələmindən çıxan yüzdən artıq ciddi əsər elmin astronomiya, riyaziyyat, fizika, tibb, fəlsəfə, etika, məntiq və digər sahələrinə həsr olunmuşdu. Bununla belə Nəsrəddin in yaradıcılığından astronomiya və riyaziyyat üzrə tədqiqatlar xüsusi yer tutur.

Tusi bu sahələrdə aparılmış iyirmidən artıq uğurlu araşdırmanın müəllifidir. Riyaziyyata həsr etdiyi əsərlər yalnız ərəbcə, astronomiya üzrə tədqiqatları isə həm fars, həm də ərəb dillərində yazılmışdır.

Riyaziyyatçı alimin ən məşhur əsərləri arasında "Şəklül-qita" ("Bütöv çoxtərəfli haqda risalə), "Came'ül-hesab" ("Lövhə və tozun köməyi ilə hesab toplusu"), "Dairənin ölçüsü", "Təhrir Öqlidis" ("Evklid "Başlanğıc"ının təsviri") kimi kitablar xüsusi yer tutur. Dörd hissədən ibarət "Zici-İlxani" ("İlxanilərin astronomik cədvəlləri") əsəri isə alimin adını dünya astronomiya tarixinə salmışdır.

Çağdaş tədqiqatçıların bir çoxu Nəsirəddin Tusini hər şeydən öncə, riyaziyyatçı hesab edir. Onun əsərləri yalnız [[Şərq]]də deyil, həmçinin [[Avropa]]da həndəsə və triqonometriyanın inkişafında mühüm rol oynamışdır.

1594-cü ildə [[Roma]]da [[Ərəb dili|ərəb]], sonra isə [[latın dili]]nə tərcümədə çap olunan "Evklid "Başlanğıc"ının təsviri" əsəri Tusi ideyalarının Avropada yayılmasında böyük iş görmüşdür. Alimin beş kitabdan ibarət yazdığı "Bütöv dördtərəfli haqqında risalə" də Avropada triqonometriyanın inkişafında əhəmiyyətli rol oynamış əsər kimi məşhurdur. Dünya elmi tarixində ilk dəfə bu əsərdə triqonometriyaya müstəqil elm sahəsi kimi yanaşılır. Bu risalə ingilis, rus və fransız dillərinə çevrilmişdir. Nəsirəddinin cəbr sahəsində araşdırmaları içərisində bütün dərəcələrdən kökalma metodu və Binom düsturu daha çox tanınır. Bundan başqa alimin tarixə, minerologiyaya, fizikaya, tibbə, iqtisada, coğrafiyaya, musiqiyə və təbii ki, astronomiyaya dair çoxsaylı əsərləri də diqqətə layiqdir. Bunların arasında "Bağdadın tarixi", "İşığın əks olunması və sınması haqda risalə", "Evklid optikası", "Göy qurşağının öyrənilməsinə dair risalə", "Qiymətli daşlar haqqında kitab", "Tibb qanunları", "Dövlət maliyyəsi haqqında risalə", "Xoşbəxt günlərin seçilməsi" (astrologiya) və başqa əsərlərin adı çəkilə bilər.

Ensiklopedik alim Nəsirəddin Tusinin bir çox əsərləri dünyanın müxtəlif kitabxanalarında mövcuddur. Bunlara [[Bakı]], [[Paris]], [[Berlin]], [[Vyana]], [[Oksford]], [[Kembric]], [[Leypsiq]], [[Münhen]], [[Florensiya]], [[Qahirə]], [[İstanbul]], [[Moskva]], [[Sankt-Peterburq]], [[Kazan|Qazan]] şəhərlərinin muzey və kitabxanalarında rast gəlmək mümkündür.

Tusi Şərq dünyasında etikaya dair "Əxlaqi-Nasiri" adlı məşhur əsəri ilə Marağa rəsədxanasının banisi kimi xüsusi rəğbət qazanmışdır.

Professor [[Həbibulla Məmmədbəyli]] Nəsirəddin Tusinin astronomiya və riyaziyyat elmləri sahəsindəki xidmətlərini geniş şəkildə tədqiq etmişdir. [[Fayl:Nasraddin Tusi Azerbaijan 2009.jpg|thumb|250px|Poçt markası (2009).|left]]Görünür, o, rəsədxana qurmaq haqqında çoxdan fikirləşirmiş. Bağdad alınan kimi, Nəsirəddinin Hülaku xandan icazə istəyib, işə başlaması da bunu sübut edir. Bir ildən də az bir müddətdə o, rəsədxananın tikiləcəyi yeri müəyyənləşdirir, eyni zamanda astronomik cihazlar hazırlayır, müxtəlif şəhərlərdən burada yaradılacaq kitabxana üçün qiymətli kitablar gətirdir və rəsədxanada araşdırmalar aparmaqdan ötrü dünyanın bir çox ölkəsindən alimlər dəvət edir.

Tusi özü "Zici-Elxani" adlı əsərində bu barədə belə yazır: "''[[Hülakü xan|Hülaku xan]] ətraf vilayətlərdən astronomik müşahidələr apara bilən alimləri çağırmağı tələb etdi: [[Dəməşq]]dən Müvəidəddin Ordini, [[Mosul]]dan Fəxrəddin Marağayini, [[Tbilisi|Tiflisd]]ən Fəxrəddin İxlatini, [[Qəzvin]]dən Nəcməddin Dəbiranini.''" Digər qaynaqlardan isə dövrün ən tanınmış alimlərindən [[Qütbəddin Şirazi]], Şəmsəddin Şirvani, Cəmaləddin əz-Zeydi Buxari, Fao Mun-Çi və digərlərinin də [[Marağa rəsədxanası]]nda çalışdıqları məlum olur. Burada bir məsələyə də toxunmaq maraqlı olardı. Görkəmli siyasi xadim və tarixçi [[Rəşidəddin]]in öz salnamələrində yazdığına görə həmin dövrdə Camaəddin Buxariyə də [[Pekin]]də rəsədxana qurmaq tapşırılmışdı, lakin o, bu tapşırığın öhdəsindən gələ bilmirdi. Nəhayət, Çin alimi Fao Mun-Çi ilə birlikdə [[Marağa]]ya gəlib, Nəsirəddinlə məsləhətləşmələr apardıqdan və rəsədxana tikilişi üçün zəruri olan alətlərin çertyojlarını əldə etdikdən sonra Pekində də işlər başa çatdırılır. Rəsədxana yaradılması üçün külli məbləğdə pul qoyuluşu tələb edilirdi və [[Hülakü xan|Hülaku xan]] bu işi məqsədəuyğun saymırdı.

Tanınmış tarixçi Hacı Xəlifə özünün "''Dünya haqqında kitab''"ında bununla əlaqədar baş verən hadisələri belə təsvir edir: "''Xacə Nəsir Marağadakı astronomiya rəsədxanasının tikintisinə başlamaq üçün lazım gələn məsarifi Hülakuya deyəndə, o, məbləğin böyüklüyünə şübhə ilə soruşdu: "Yəni, ulduzlar haqqında elm belə faydalıdır ki, rəsədxanaya bu qədər pul xərcləyək?" Nəsir cavabında söylədi: "İzn verin, bir nəfər həmin dağa qalxıb, ordan boş bir tası yerə atsın, ancaq bunu elə eləsin ki, heç kəs bilməsin." Belə də edirlər. Tas qayalara dəyə-dəyə qorxulu səslər çıxarır. Hülaku xanın ordusu vahiməyə düşür. Nəsirəddinsə bu zaman xanla birlikdə sakitcə oturub, qoşundakı vahiməni seyr edirdilər. Nəsirəddin xana deyir: "hökmdar, biz qayalardan gələn səsin səbəbini bildiyimizdən sakitcə əyləşmişik. Qoşun isə bunu bilmədiyi üçün həyəcan içindədir. Əgər biz səmada baş verən hadisələrin mahiyyətini irəlicədən bilsək, yer üzündə həmişə belə rahatlıq hökm sürər.''" Nəsirəddinin sözləri Hülaku xanı elə inandırır ki, o, rəsədxananın tikintisinə razılıq verir və bu məqsədlə 20 min dinar pul buraxır. Sonralar böyük alim rəsədxanada çalışan yüzdən artıq alimə həmişəlik donluq kəsilməsinə də nail olur. Bu məvacib Nəsirəddinin təşəbbüsü ilə vergilərdən yığılan vəsait hesabına ödənilirdi.

Rəsədxananın tikintisi 1259-cu ildə [[Marağa]] şəhərinin qərbindəki təpənin döşündə başlanır. Nəsirəddin rəsədxana binalarının layihələşdirilməsində və astronomik cihazların qurulmasında şəxsən iştirak edir. Görkəmli astronom və konstruktor Müəyyidəddin Ordi ilə birlikdə onlar rəsədxanada beş yeni, bir o qədər də köhnə konstruksiyalı astronomik cihaz quraşdırırlar. Yeni konstruksiyaları alimlərin özləri işləyib – hazırlayır. Bundan başqa Marağa rəsədxanasında bir sıra astronomik məsələlərin həlli üçün zəruri sayılan, həmçinin tədris məqsədilə istifadə olunan yer və göy qlobusları da hazırlanırdı. Ordinin oğlu Məhəmməd tərəfindən hazırlanmış göy qlobuslarından biri bizim günlərə qədər çatmış və hal-hazırda [[Almaniya]]nın [[Drezden]] şəhərində saxlanır.

Rəsədxananın nəzdində 400 min kitab saxlanan kitabxana və bu elmi mərkəzi kadrlarla təchiz etməkdən ötrü məktəb fəaliyyət göstərirdi. Maraqlı burasında idi ki, rəsəxanada Müsəlmanlarla birgə xristianlar, buddistlər, nestorianlar və iudaistlər də çalışırdı. Bunlar türklər, farslar, ərəblər, monqollar, çinlilər, gürcülər, tatarlar, yəhudilər və digər millətlərin nümayəndələri idilər. Tusinin tikdirdiyi rəsədxana öz həcminə görə Şərqin bütün məşhur rəsədxanalarını geridə qoyur. Marağa rəsədxanasında çalışan əməkdaşların elmi fəaliyyəti və astronomik müşahidələri "İlxanilərin astronomik cədvəlləri" adlandırılan kollektiv əsərin yaranmasına gətirib çıxarmışdı. Bu cədvəllərin sonuncusu 1284-cü ildə, artıq Nəsirəddinin vəfatından sonra tərtib edilmişdi.

Cədvəllər dörd kitabdan ibarətdir. Birinci kitabda yunan, fars, yəhudi, ərəb və türk təqvimləri təsvir olunur və bir təqvimdən digərinə keçməyin qaydaları göstərilirdi. İkinci kitab ulduzların hərəkətinə və onların ekliptik koordinatlarının yerləşməsinə həsr olunub. Elə buradaca sinus və tangenslərin cədvəlləri, habelə 256 məntəqənin yerləşdiyi uzunluq və en dairəsi göstərilir. Nəsirəddin uzunluq dairəsinin ölçüsünü [[Qrinviç meridianı]]ndan 34–35 dərəcə qərbdən götürərək, [[Cənubi Amerika]]nın şərq hissəsindən keçirir. Professor [[Həbibulla Məmmədbəyli]] buna əsaslanaraq, belə bir ehtimal irəli sürmüşdür ki, ''o dövrün astronom və coğrafiya mütəxəssisləri hələ [[Kolumb]]dan çox-çox qabaq [[qərb yarımkürəsi]]ndə sonralar [[Amerika]] adlandırılmış materikin varlığından xəbərdar imişlər''. "Cədvəllər"in üçüncü və dördüncü kitabları astrologiya məsələlərinə həsr olunub.

AMEA-nın müxbir üzvü [[Zakir Məmmədov]] Nəsirəddin Tusinin irsini araşdırarkən mənbələr əsasında belə bir faktı qeyd edir ki, 1266-cı ildə [[Marağa rəsədxanası]]nda N. Tusi ilə bir yerdə çalışan azərbaycanlı mühəndis Kəriməddin Əbubəkr Mahmud oğlu [[Salmas|Səlmasinin]] düzəltdiyi cihazlar arasında içiboş yer kürəsi modeli də varmış. Üzərində iqlimlərin təsviri verilmiş bu fiqur coğrafi qlobus idi. Bununla da Zakir Məmmədov elm aləmində ilk coğrafi qlobusun alman alimi Martin Böhaymın (1459–1507) hazırlaması haqqında fikri elmi fakt əsasında təkzib etmişdir.<ref>Aytək Zakirqızı (Məmmədova). Əqidə fədaisi. "Xural" qəzeti, 3 – 9 avqust, 10 – 16 avqust, 17 – 23 avqust 2003-cü il</ref>

Marağa rəsədxanası tətbiqi astronomiyanın inkişafında müstəsna rol oynayıb.

== Davamçıları ==
Nəsirəddin Tusinin üç oğlu olmuşdur: Sədrəddin Əli, Əsiləddin Həsən və Fəxrəddin Əhməd. Onlar filosofun yaradıcılıq yolunu davam etdirmişlər.

Nəsirəddin Tusinin ölümündən sonra Sədrəddin Əli [[Marağa rəsədxanası]]na rəhbərlik etmişdir. Mənbələrdə deyildiyi kimi, o, farsca şeirdə və astronomiyada fəzilətli idi.<ref>Aytək Zakirqızı (Məmmədova). Nəsirəddin Tusinin dünyagörüşü. Bakı, Elm, 2000. səh.22</ref>

Əsiləddin Həsən riyaziyyatçı və şair kimi tanınırdı. Professor Həbibulla Məmmədbəyli qeyd edir ki, Parisdə milli kitabxanada saxlanılan "Zic-i Elxani"nin bir nüsxəsi Əsiləddin Həsənin əlyazmasıdır.<ref>Həbibulla Məmmədbəyli. Nəsirəddin Tusi. Bakı, 1968. səh.85</ref>

Əsiləddin Həsən həm elmi fəaliyyət göstərmiş, həm də dövlət işlərində çalışmışdır. Vali işləmiş Əsiləddin Həsən Qazan xan ilə Şama getmiş, sonra Bağdadda mənsəb tutmuşdur. Nəsirəddin Tusinin kiçik oğlu Fəxrəddin Əbülqasim Əhməd riyaziyyatçı, astronom olmuş, vəqflərin müdiri işləmişdir. Fəxrəddin Əhməd Abaqa xanın oğlu Arqun xan zamanında xidmət etmiş, 27 avqust 1301-ci (21 zülhiccə 700) ildə [[Sivas]]da öldürülmüşdür. Cənazə [[Marağa]]ya gətirilib, qardaşının yanında dəfn olunmuşdur.<ref name="ReferenceA">Aytək Zakirqızı (Məmmədova). Nəsirəddin Tusinin dünyagörüşü. Bakı, Elm, 2000. səh. 22</ref>

Mənbələrdə qeyd edilir ki, [[Əhvədi Marağayi]] "Dəhnamə" məsnəvisini Nəsirəddin Tusinin nəvəsi Xacə Ziyaəddin Yusif ibn Əsiləddin Həsənin adına 1306-cı (706) ildə nəzmə çəkmişdir, lakin onun hansı ixtisas sahibi olması, nə kimi mövqe tutması məlum deyildir.<ref name="ReferenceA"/>

Nəsirəddin Tusi Marağa rəsədxanasının nəzdində təsis etdiyi məktəbdə özünün davamçılarını hazırlamışdır. Mütəfəkkirin fəlsəfi məktəbinin görkəmli nümayəndələri arasında [[Nəcməddin Qəzvini]] (1203–1277), [[Qütbəddin Şirazi]] (1236–1311), [[Əllamə Hilli|Cəmaləddin Hilli]] (1250–1325) daha çox məşhurdur. Onlar da müəllimlərinin fəlsəfi mövqeyindən çıxış etmişlər.<ref>Aytək Zakirqızı (Məmmədova). Nəsirəddin Tusinin fəlsəfi məktəbi. Bakı, Elm, 2011</ref>

Nəsirəddin Tusinin şagirdlərindən [[Nəcməddin Qəzvini]], [[Qütbəddin Şirazi]], [[Əllamə Hilli|Cəmaləddin Həsən Hilli]] və başqaları öz məktəblərini yaradaraq şagirdlərini, xələflərini yetirmişlər. Bununla da Bəhmənyar məktəbinin fəlsəfi ənənələri Nəsirəddin Tusinin fəlsəfi məktəbi və şagirdlərinin fəlsəfi məktəbinin nümayəndələri tərəfindən davam etdirilmişdir.<ref>Aytək Zakirqızı (Məmmədova). Nəsirəddin Tusinin fəlsəfi məktəbi. Bakı, Elm, 2011. səh. 76</ref>

XIV əsrdə Nəsirəddinin nəvə-nəticələri [[Marağa]]dan [[Ordubad]]a köçmüşlər, orada [[Ordubadilər sülaləsi]]nin əsasını qoyublar. [[Səfəvilər]] dövründə onlar bir sıra dövlət vəzifələrində çalışmışlar. Hal-hazırda həm [[Azərbaycan]] Respublikasında, həm də [[İran]] İslam Respublikasında Nəsirəddin Tusinin çox sayda varisləri yaşamaqdadır.

== Əsərləri ==
Tusinin tədqiqatçılarından olan Müdərris Rəzəvi [[Əsasül-iqtibas]] əsərinin ön sözündə onun 113 əsərinin adını qeyd etdikdən sonra 21 əsərin də adını qeyd edərək onların Tusiyə aid olub-olmaması barədə fikir ayrılıqlarının olduğunu qeyd etmişdir.<ref>Müdərrisi Rəzəvi, Məhəmməd Təqi, Əhval və asare Xacə Nəsirəddin Tusi, Bunyade fərhənge İran, h.ş 1354, s.420</ref> Ümumilikdə kitablarının və traktatlarının sayının 184-dən çox olduğu qeyd edilir.<ref>Rəhat, Əndişeahaye fəlsəfi və kəlami Xacə Nəsirəddin Tusi, h.ş 1389, s.71</ref> [[Riyaziyyat]], [[astronomiya]], [[kəlam]], [[fəlsəfə]], [[irfan]], [[məntiq]], [[fiqh]], [[tibb]] və [[təfsir]] kimi müxtəlif elmlərdə əsərlər yazmışdır. Onun əsərlərinin çoxu [[ərəb dili]]ndədir.

# ''Şərhül-İşarat'' (20 ildə hazırlanmış)
# ''Şəklül-Qita'' (Tam dördtərəfli haqqında traktat)
# ''[[Zic-Elxani]]'' (Elxani astronomik cədvəli)
# ''[[Təcridül-Etiqad]]'' (Əqidənin təcridi)<ref>[https://www.researchgate.net/publication/335608973_Xac_Nsirddin_Tusinin_TCRID_L-_ETIQAD_kitabinin_on_sozu Xacə Nəsirəddin Tusinin TƏCRİD ƏL- ETİQAD kitabı]</ref><ref>{{Cite book |last=Nəsirəddin Tusi |first=[[Təbriz Qasımov (alim)|Təbriz Qasımov]] |title=Təcridül-etiqad |publisher=[[Tusi adına Tədris və Araşdırma Mərkəzi]] |year=2024 |location=[[Bakı]] |language=Az}}</ref>
# ''Təcridül-Kəlam'' (Kəlamın təcridi)
# ''Təcridül-Məntiq''<ref>[https://www.researchgate.net/publication/335618788_Xac_Nsirddin_Tusinin_TCRID_L-_MNTIQ_kitabinin_on_sozu Xacə Nəsirəddin Tusinin TƏCRİD ƏL- MƏNTİQ kitabı]</ref>
# ''[[Təhriri-Öqlidis]]'' (Evklidin şərhi)
# ''Təhrirül-Məcəsti''
# ''[[[[Əsasül-iqtibas]]]]'' (İqtibasın əsası). Öz sahəsində nadir və misilsiz olan bu qiymətli əsər, "şeyx-ər-rəis" adlanan İbn Sinanın "Şifa" adlı məntiq kitabından sonra məntiq elmi üzrə yazılmış ən yaxşı və ən mükəmməl kitab hesab edilir. Əsər 2022-ci ildə Şahin Yəhyayev tərəfindən fars dilindən doğma dilimizə tərcümə edilmişdir<ref> [[Nəsirəddin Tusi]]. "[[Əsasül-iqtibas]]". I cild. Tərcümə edən: Şahin Yəhyayev, Bakı: Elm nəşriyyatı, 2022, 296 səh. (ISBN 978-9952-556-21-6)</ref>
# ''Meyarül-Əşar'' (Şeirlərin meyarı)
# ''[[Əxlaqi-Nasiri]]'' (1235)
# ''Əsilətun-Nəsiriyyə''
# ''[[Övsafül-Əşraf]]''
# ''Risalə fil-İmamə'' (İmamətə dair traktat)
# ''Cəbr və qədər'' (Cəbr və ixtiyar risaləsi)
# ''Cələul-Hesab'' (Taxta və qum vasitəsilə hesablama)
# ''Həllül-Müşkilat'' (Problemlərin həlli)

== Teoremləri ==

=== Çingiz ===
: <math>\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(a\cdot b\right)=\ddot n\cdot \left(a\cdot b\right)^{-\frac{\pi}{e}}=\frac{\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(a\right)\cdot\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ul}}\left(b\right)}{\ddot n}</math>

: <math>\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(\prod_{i=1}^m x_i\right)=\frac{\prod_{i=1}^m\left(\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(x_i\right)\right)}{\ddot n^{i-1}}\Longleftrightarrow</math>

: <math>\ddot n^{i-1}\cdot\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(\prod_{i=1}^m x_i\right)=\prod_{i=1}^m\left(\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(x_i\right)\right)</math>

=== Alim ===
: <math>\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(\frac1x\right)=\ddot n\cdot \left(\frac1x\right)^{-\frac{\pi}{e}}=\frac{\ddot n^2}{\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(x\right)}</math>
{b}\right)=\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(a\cdot\frac{1}{b}\right)=\frac{\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(a\right)\cdot\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(\frac{1}{b}\right)}{\ddot n}=\ddot n\cdot\frac{\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(a\right)}{\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(b\right)}</math>

=== Ələmut ===
: <math>\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(a^b\right)=\ddot n\cdot \left(a^b\right)^{-\frac{\pi}{e}}=\ddot n\cdot a^{\frac{-b\cdot\pi}{e}}=\frac{\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(a\right)^b}{\ddot n^{b-1}}\Longleftrightarrow</math>

: <math>\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(a\right)^b=\ddot n^{b-1}\cdot\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(a^b\right)</math>

=== Möhtəşəm ===
<math>\left|b\right|<\left|a\right|</math> üçün

: <math>\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(a+b\right)=\ddot n\cdot \left(a+b\right)^{-\frac{\pi}{e}}=\ddot n\cdot\sum_{i=0}^\infty\binom{-\frac{\pi}{e}}{i}\cdot a^{-\frac{\pi}{e}-i}\cdot b^i=\sum_{i=0}^\infty\binom{-\frac{\pi}{e}}{i}\cdot\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(a\right)^{1+\frac{i\cdot e}{\pi}}\cdot\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(b\right)^{-\frac{i\cdot e}{\pi}}</math>

: <math>\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(a-b\right)=\ddot n\cdot \left(a+b\right)^{-\frac{\pi}{e}}=\sum_{i=0}^\infty\left(-1\right)^i\cdot\binom{-\frac{\pi}{e}}{i}\cdot\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(a\right)^{1+\frac{i\cdot e}{\pi}}\cdot\mathfrak{N}\!\!\!{}_{{}_{ull}}\left(b\right)^{-\frac{i\cdot e}{\pi}}</math>
[[Fayl:Nizami adına Ədəbiyyat Muzeyinin binasının pəncərəsində Xacə Nəsirəddin Tusi rəsmi.JPG|thumb|393x393px|Nizami adına Ədəbiyyat Muzeyinin binasının pəncərəsində Xacə Nəsirəddin Tusinin rəsmi]]

== Təsiri ==

[[Cim Xəlili]] “Elm tarixi və müsəlman alimlər” kitabında [[Nikolay Kopernik]]in Tusinin hazırladığı “Tusi cütü” riyazi fikrindən istifadə etdiyini qeyd edir.<ref>{{Cite web |last=Balıyev |first=Ziya |date=2024-10-18 |title=Kopernik Tusidən təsirlənib? - Fotofakt |url=https://liman.az/2024/10/18/kopernik-tusiden-tesirlenib-fotofakt/ |access-date=2024-10-18 |website=Liman.az |language=az}}</ref>

== Xatirəsi ==
1935-ci ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı Ayın görünən tərəfindəki kraterə Nəsrəddin Tusinin adını vermişdir.

1981-ci ildə Tusinin anadan olmasının 780 illik yubileyi geniş qeyd olunmuş, şərəfinə medal təsis edilmiş, həyatı haqqında qısametrajlı [[Nəsirəddin Tusi (film, 1984)|Nəsirəddin Tusi sənədli filmi]] çəkilmiş, [[Nəcəfqulu İsmayılov]] tərəfindən portreti yaradılmış, ölkənin bir neçə yerində onun şərəfinə heykəl və büstlər qoyulmuş, ucaldılmışdır. Azərbaycan Respublikasının bir sıra elm, təhsil və mədəni-maarif müəssisəsinə, o cümlədən, [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın Nəsirəddin Tusi adına [[Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası]]na, küçələrə (məsələn, Bakı və [[Naxçıvan]] şəhərlərindəki [[Nəsrəddin Tusi küçəsi (Naxçıvan)|Nəsirəddin Tusi küçəsin]]ə), Bakı şəhərindəki Nəsirəddin Tusi adına klinikaya, [[Bakı]] şəhəri<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://bakimektebleri.edu.az/173/ |access-date=2020-01-07 |archive-date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301181627/https://bakimektebleri.edu.az/173/ |url-status=live }}</ref> Yasamal rayon Nəsirəddin Tusi adına 173 saylı məktəbə onun adı verilmişdir.

Bundan əlavə, 1989-cu ildə Tehran Texnologiya Universitetinə Nəsrəddin Tusinin adı verilmişdir.

[[YUNESKO]]-nun qərarı ilə anadan olmasının 800 illik yubileyi dünya miqyasında qeyd edilib. Bu münasibətlə [[Azərbaycan Prezidenti|Azərbaycan Respublikasının Prezidenti]] [[Heydər Əliyev]]in "Nəsirəddin Tusinin anadan olmasının 800 illiyi haqqında" 13 iyun 2000-ci il tarixli Fərmanı ilə yubiley komissiyası yaradılmışdır.<ref>[https://e-qanun.az/framework/766 Nəsirəddin Tusinin anadan olmasının 800 illiyi haqqında '''e-qanun.az'''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190218122733/http://www.e-qanun.az/framework/766 |date=2019-02-18 }}{{ref-az}}</ref>

== Filateliyada ==

== Filmoqrafiya ==
* [[Atabəylər: Şəmsəddin Eldəniz (film, 2022)]]<ref>{{Cite web |title=Azərbaycanda Atabəylər dövləti ilə bağlı serial çəkilir |url=https://apa.az/az/medeniyyet-siyaseti/azerbaycanda-atabeyler-dovleti-ile-bagli-serial-cekilir-729288 |access-date=2022-11-25 |archive-date=2022-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221125175158/https://apa.az/az/medeniyyet-siyaseti/azerbaycanda-atabeyler-dovleti-ile-bagli-serial-cekilir-729288 |url-status=live }}</ref>

== İstinadlar ==
{{İstinad stili}}
{{İstinad siyahısı|3}}

== Ədəbiyyat ==
* Togan, Zeki Velidi. Ümumi türk tarihine giriş (cilt I). İstanbul: Enderun Kitabevi. 1981. səh. 538.
* [https://docs.google.com/viewer?url=https%3A%2F%2Ftarixveonunproblemleri.az%2Findex.php%3Fdo%3Ddownload%26id%3D250%26viewonline%3D1 Məlikov, Ə. Xacə Nəsirəddin Tusinin “Bağdad hadisəsinin keyfiyyəti” traktatının tərcüməsi və qısa təsviri. “Tarix və onun problemləri” elmi, nəzəri, metodik jurnalı (ISSN: 2708-0641), 2024, №4, sıra: 107. səh.275-281]

== Həmçinin bax ==
* [[Evklid]]
* [[İbn Sina]]
* [[Əllamə Hilli]]

== Xarici keçidlər ==
{{Vikianbar kateqoriyası|Nasir al-Din Tusi}}
{{vikisitat}}
{{VikiMənbə|Müəllif:Nəsirəddin Tusi}}
* [[Britannika Ensiklopediyası]]nda [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/610583/Nasir-al-Din-al-Tusi Nəsirəddin Tusi] {{en}}
* [http://shexsiyyetler.nakhchivan.az/nesreddin.html ''Nəsrəddin Tusi''. '''shexsiyyetler.nakhchivan.az'''] {{ref-az}}
* [http://www.science.az/az/shao/ ''Nəsirəddin Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası'' '''sciene.az'''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20060112110312/http://www.science.az/az/shao/ |date=2006-01-12 }} {{ref-az}}
{{İslam ölkələrində riyaziyyat |vəziyyət=collapsed}}
{{Azərbaycan filosofları}}
{{Məşhur Orta Əsr Azərbaycan Həkimləri}}
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Nəsirəddin Tusi]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan riyaziyyatçıları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan filosofları]]
[[Kateqoriya:İslam filosofları]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan alimləri]]
[[Kateqoriya:Poçt markalarında şəxslər]]